Onmiddellijk na de resultaten werd duidelijk dat heel Europa begaan was met de kwestie. In Zwitserland heeft de regering zich sterk tegen het voorstel uitgesproken. De groene partij overweegt om de zaak aanhangig te maken bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Ook de Raad van Europa stelt zich vragen bij zo’n resultaten. Lluis Maria de Puig is voorzitter van de parlementaire vergadering van de Raad van Europa en zegt dat deze uitslag ingaat tegen de waarden die de Raad van Europa wil verdedigen. Hij benadrukt dat tolerantie, dialoog en respect voor het geloof van anderen essentiële eigenschappen zijn van de Europese samenleving. Hij gelooft dat het referendum niet het gewenste doel zal bereiken want deze uitslag wijst op angstgevoelens die leven bij de Zwitserse bevolking tegenover moslims. Het kan enkel zorgen voor gevoelens van uitsluiting en het vergroten van de bestaande breuklijnen in de Europese samenleving.

In Frankrijk is de minister van Buitenlandse Zaken Bernard Kouchner aangedaan door de resultaten van het referendum. Hij hoopt dan ook dat de wet er niet zal komen. Zowel het Vaticaan, Amnesty International als de Verenigde Naties benadrukken dat dit referendum een schending is van godsdienstvrijheid. Het Vaticaan herinnerde eraan dat het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) stelt dat het geoorloofd is dat alle godsdiensten religieuze gebouwen mogen optrekken en minaretten zijn religieuze gebouwen.

Het debat rond de bouw van minaretten is enkel een façade voor een diepere angst bij de Europese bevolking. De angst voor de opkomende islam die steeds meer een inherente plaats inneemt in ons straatbeeld. Deze angst is manifest aanwezig als we de positieve reacties bekijken op dit omstreden referendum.

Vlaams Belang-kopstuk Filip Dewinter reageerde verheugd op de uitslag. Hij vindt dat de islam met zijn minaretten niet thuishoren in Europa. Er moet een halt toegeroepen worden aan de wildgroei van moskeeën en minaretten in Vlaanderen. Volgens hem tonen deze resultaten aan dat de meerderheid van de Europeanen de oprukkende islam een halt willen toeroepen. In Frankrijk zit men ook niet te wachten op de bouw van minaretten en moskeeën. Volgens een representatieve bevraging is ongeveer 42 procent van de Franse bevolking tegen de bouw van nieuwe moskeeën. Dit wijst op een groeiende wantrouwige houding ten opzichte van de islam. Meryem Kanmaz, een Belgische politicologe benadrukt dat de intolerantie ten opzichte van de islam sterker wordt. “Net als in het hoofddoekendebat wordt de minaret voorgesteld als het symbool voor een steeds oprukkende islam en voor de bedreiging van de westerse cultuur en waarden.”

Ik sprak met professor Ruddy Doom van de vakgroep Studie van de Derde Wereld aan de universiteit van Gent over de minaretten en de angst voor de islam bij de Europese bevolking. “Er zijn twee dingen die we uit mekaar moeten houden. Ten eerste is minaretten bouwen een kwestie van stedenbouw, en daar stopt het. Ik wil niet om vier uur uit mijn bed gebruld worden door de imam, maar ik wil ook niet om vier uur wakker gemaakt worden door de kerkklokken.”

“Het gaat natuurlijk niet om de minaretten. De minaretten zijn een symbool voor de islam en de mensen weten niet wat de islam inhoudt. Ik ga niet ontkennen dat er bij veel mensen een soort van wantrouwen is ten opzichte van de islam. De Hindoes hebben nooit Wenen belegerd maar de moslims wel. Het zijn onze buren, ze maken deel uit van onze leefwereld en dat ligt soms moeilijk.”

“Maar er is een tweede aspect. Een aantal politieke bewegingen gaan datgene dat zo een beetje vaag leeft bij de bevolking formuleren in politieke programma’s.  Bij de minaretten gaat het niet om die bakstenen, het gaat om iets wat men de mensen doet geloven. Waardoor de verhoudingen tussen de moslims en de mensen hier volledig vergiftigd is, terwijl daar geen reden voor is. Als mensen Belg zijn, maakt het toch niet uit of ze Christen, Moslim of Jood zijn. Niemand brult als er een Griekse kerk staan, dat is toch ook een vreemd gebouw maar dat is blijkbaar geen probleem. Dit debat zal niet automatisch wegebben en er zullen nog problemen zijn, maar dat is nu eenmaal politiek. Een samenleving zonder problemen is één die dood is of één met een autoritair regime.”

De woordvoerder van prins Charles zegt dat de Koninklijke familie recht heeft op privacy tijdens alledaagse privéactiviteiten. Men erkent wel dat de pers het recht heeft om te rapporteren over taken van openbaar belang. In het verleden brachten fotografen urenlang door in de omgeving van het Koninklijk paleis om beelden te schieten van de Koninklijke familie op hun landgoed.  Ingrid Seward, hoofdredacteur van het magazine Majesty, zegt dat dit de laatste jaren zeer intens is geworden. “Ze willen allemaal een foto van William en Kate, en niet noodzakelijk voor de Britse kranten, want ook in het buitenland valt voor zulke foto’s veel geld te rapen.”

Ingrid Sewart benadrukt dat de trend naar meer sensatie en foto’s tonen van bekende personen zich niet enkel voordoet in Groot-Brittannië. Denken we maar aan het veelgebruikte voorbeeld van de fotografen die in de voortuin van Helmut Lotti stonden te wachten om een foto van hem te hebben zonder pruik. Het is waar dat bekende personen nu eenmaal tegen een stootje moeten kunnen. Ze staan meer in de belangstelling als een gewone burger en komen meer in de media. Maar zoals de woordvoerder van Prins Charles zegt, enkel in het kader van activiteiten van openbaar belang heeft de pers het recht om te rapporteren over het leven van bekende personen.

Men moet een onderscheid maken tussen wat maatschappelijk relevant is en wat niet. En zelfs dan moet de privacy van de personen in kwestie steeds gerespecteerd worden.

‘We zitten op een gevaarlijk kantelmoment en voor sommige producties is dat zelfs al overschreden’, stelt de Vereniging van Onafhankelijke Televisieproducenten (VOTP). Omdat er minder bestellingen zijn, is er ook minder geld om te investeren in de ontwikkeling van nieuwe en originele tv-formats. Zo dreigt de sector in een vicieuze cirkel terecht te komen. Daarom pleiten de producenten bij de Vlaamse regering voor de oprichting van een Televisie Ontwikkelingsfonds (Tof). Minister van Media, Ingrid Lieten zegt dat ze het voorstel grondig zal bestuderen.

Door de druk op de productiebudgetten worden er sociaal onaanvaardbare toestanden gecreëerd. ‘Het inzetten van onbetaalde stagiairs is een echte plaag geworden’, zegt vakbondsman Lode Verschingel (LBC). ‘Wij hebben getuigenissen van medewerkers van reality-programma’s die men de klok rond laat werken’. Een productiehuis heeft op een bepaald moment zelfs nieuwe medewerkers moeten overvliegen omdat hun collega’s fysiek uitgeput waren. Er zijn ook talloze arbeidsongevallen waarbij je grote vraagtekens kunt plaatsen in welke mate ze door onverantwoorde werkomstandigheden zijn veroorzaakt. De basislonen zijn nu beter dan vroeger, maar ze blijven bescheiden’, zegt Verschingel. Er moeten volgens hem nog serieuze stappen worden gezet, onder meer op het vlak van het inzetten van ‘valse zelfstandigen’ en onbetaalde stagiairs. Er is een paritair comité opgericht voor de audiovisuele sector en deze zomer is een totaalpakket afgewerkt voor de loon- en arbeidsvoorwaarden die specifiek geënt zijn op de noden van de sector.

De vakbonden vragen aan de Vlaamse regering een aangepast sociaal kader voor de audiovisuele sector, dat afdwingbaar is wat betreft de minimumlonen, flexibiliteit en het inzetten van zelfstandigen.

Minister van Media, Ingrid Lieten zegt dat we het verhaal van de economische crisis gescheiden moeten houden van de efficiëntieoefening bij de VRT. De openbare omroep maakt al jaren verlies en men moet zaken op orde stellen. Ze benadrukt echter dat ze geen blinde besparingen wil doorvoeren, ze wil de dienstverlening niet in het gedrang brengen. Het blijft belangrijk om de toekomst van de VRT en de audiovisuele sector te stimuleren.

Murdoch kwam onlangs opnieuw in de belangstelling met het nieuws dat hij zijn kranten wil afschermen van zoekmachines zoals Google. Hij vindt dat die zoekmachines de content stelen waar hij journalisten voor betaalt. Hij gaat geld vragen voor zijn artikels en tegelijk zijn kranten weghalen uit de zoekresultaten van grote zoekmachines. Zoekgigant Google wordt bij veel krantenredacties als parasiet gezien. Het haalt nieuwsverhalen bij andere nieuwssites zonder te betalen, en verkoopt daar advertenties bij. De enige vergoeding die de krantensites krijgen, is een link. Murdoch wil een einde aan dat systeem en is van plan Google te blokkeren. Dat hij daardoor bezoekers misloopt, is overkomelijk volgens hem. ‘Liever minder bezoekers die meer betalen’, zo vat hij zijn standpunt samen. Er zijn geruchten dat Murdoch aan het onderhandelen met Microsoft, die hem zou moeten helpen in zijn strijd tegen het internet. De deal zou erin bestaan dat Newscorp ervoor zorgt dat het nieuws niet langer via Google terug te vinden is, maar alleen via de websites van Microsoft. Voor Newscorp zou hiermee een einde komen aan de gratis-cultuur op het internet, terwijl Microsoft zijn positie in de lucratieve zoekmachinebusiness kan versterken.

Men vermoedt dat een grappenmaker gebruikt heeft gemaakt van het systeem om dit bericht de wereld in te sturen. De redactie van Belga verklaart zich van het bericht en het hele systeem te distantieren.Volgens de journalisten gaat het om ‘een commercieel initiatief van de hiërarchie’. Daarover is noch de ondernemingsraad, noch de redactieraad geïnformeerd. Het systeem ‘doet afbreuk aan het evenwicht tussen snelheid en betrouwbaarheid.’ Ze vragen dan ook dat de verspreiding van tips van op ihavenews.be via het redactiesysteem volledig gestopt wordt.

 Dit is een treffend voorbeeld van de vele incidenten die de laatste tijd voorvallen in de media. Ten eerste zijn nieuwsagentschappen belangrijke bronnen voor nieuwsredacties, maar zoals elke bron moet deze nog eens nagekeken worden door de journalisten op de redactie van het nieuwsmedium zelf. Steeds meer neemt een redactie van een krant of televisie journaal gewoon over wat het nieuwsagentschap hen geeft. Dat mag niet, men moet controleren of het nieuws klopt dat wordt aangebracht door de nieuwsagentschappen. Een tweede probleem is het gebruik van sites zoals ihavenews.be. Men doet meer beroep op burgers om aan informatie te komen, men plaatst films of foto’s genomen door een burger die ter plaatste is. Bij onverwachte gebeurtenissen zoals natuurrampen is dat zeker geen slechte zaak omdat er niet altijd journalisten aanwezig zijn, maar vaak loopt het ook fout. Deze miskleun van vandaag is daar het zoveelste bewijs van.

Telefacts heeft het recht om die man te interviewen en zijn mening te laten meedelen over het extreme geloof van zijn vrouw. Maar beelden uitzenden van die vrouw in haar privésfeer is een stap te ver. De vrouw was zich niet bewust dat ze werd gefilmd en dan zou plots heel Vlaanderen kunnen meekijken op welke manier zij haar geloof ervaart. Religie en religieuze rituelen zijn onderwerpen die absoluut maatschappelijk relevant zijn, het is belangrijk dat deze thema’s voldoende aan bod komen in de media. Maar ik heb wel sterke twijfels over de relevantie van de privépraktijken van die vrouw voor de maatschappij. Ik vind het een goedkope en sensationele manier om aandacht te trekken naar deze thematiek.

Vorige maand verscheen een artikel in P-magazine over rechter Francine De Tandt. De titel ‘Geld, vriendendiensten en nu en dan een beurt.’deed al vermoeden dat men niet mild ging zijn. In het artikel werden alle details gegeven van het politierapport van het onderzoek dat loopt rond De Tandt. In dat rapport staan er bewijzen van corruptie en van ‘een grote seksuele appetijt van De Tandt’. Deze passage schiet bij de rechter in het verkeerde keelgat en ze klaagt P-magazine aan. Ze eist 25 000 euro voor eerherstel en de vergoeding van de aangerichte schade.

Het is niet de eerste keer dat een publiek persoon in de aanval gaat tegen de media. De laatste maanden worden we overstelpt met klachten tegen dagbladen en kranten omdat die te ver gaan in hun berichtgeving. Dit is een delicate kwestie in de journalistieke sector. Er moet steeds een evenwicht gevonden worden tussen informatie meedelen aan het publiek en het beschermen van bepaalde rechten zoals het recht op privacy.

Ik heb Flip Voets gecontacteerd om wat meer toelichting te geven bij deze kwestie. Flip Voets is ombudsman en secretaris-generaal bij de Raad voor de Journalistiek.

De Raad voor de Journalistiek heeft onlangs de klacht tegen Knack gegrond verklaard. Indien u een uitspraak zou moeten doen ivm de zaak P-magazine en De Tandt, hoe zou u oordelen? Vindt u dat P-magazine in de fout is gegaan? Uit de verdediging zal moeten blijken of er details in het artikel staan die niet kloppen of een aantasting zijn van de eer van Mevrouw De Tandt. P-magazine zal moeten aantonen dat wat in het artikel staat, juist is of dat de journalist op een zorgvuldige manier tewerk is gegaan. Je kan van een journalist niet eisen dat hij de volledige waarheid vertelt, maar wel dat hij al het nodige doet om zo juist en zorgvuldig mogelijk op zoek te gaan naar de feiten. Vervolgens kan men die feiten weergeven, maar met respect voor bepaalde principes zoals bescherming van de privacy. Er zal worden nagegaan of die zaken die over haar privé leven worden geschreven, een onnodige inbreuk zijn op haar privacy. Dat is aan de rechter om daar over te oordelen. Ik vind het wel jammer dat ze niet naar de Raad van de Journalistiek is gestapt. In dat geval bekijken we haar standpunt en vragen we aan de journalist om zich te rechtvaardigen. We raadplegen vervolgens nog eens de andere partij en ten slotte oordelen we over de zaak.

In het artikel wordt er vermeld dat er bewust informatie is gelekt naar de pers om de zaak op die manier op te lossen, wat vindt u daarvan? Meestal heeft een perslek bepaalde bedoelingen. Een lek heeft vaak te maken met het feit dat men geen oplossing kan vinden voor een bepaalde zaak en dus lekt men informatie met de bedoeling een publiek debat te doen ontstaan of druk te zetten op de personen die het moeten oplossen of die moeten ingrijpen. Ik ben zelf vroeger ook gerechtverslaggever geweest. Ik heb toen vanuit het gerecht op een bepaald moment informatie gekregen over een rechter die corrupt zou zijn en dat er niet werd opgetreden door zijn oversten. Toen ik en enkele andere journalisten dat nieuws naar buiten hebben gebracht is het onderzoek in gang geschoten. De rechter is uiteindelijk geschorst. Die informatie kwam van het gerecht zelf omdat men niet wist hoe men zoiets anders kon oplossen. Is het dan onverantwoord dat zulke informatie naar buiten komt? Ik vind van niet.

Indien een journalist informatie verkrijgt op een oneerlijke manier, mag hij die informatie gebruiken? Het hangt er vanaf wie zijn boekje te buiten is gegaan. U kan een journalist niet de verplichting opleggen om te controleren of zijn bronnen die informatie mogen vrijgeven of niet. Mensen van de politie of magistratuur hebben een beroepsgeheim. Als zij bepaalde informatie lekken, dan plegen zij een inbreuk op hun beroepsgeheim maar dat kan je de journalist niet verwijten. Dat belet de journalist niet dat hij ook een zekere verantwoordelijk heeft. Hij moet nagaan of die informatie klopt en of er inbreuken zijn op privacy en aantasting van de reputatie. De journalist moet kijken of het publieke belang om die informatie te geven zwaarder doorweegt dan andere overwegingen zoals bescherming van de privacy. Bijvoorbeeld, de informatie over Berlusconi en de vrouwen van het parlement waar hij ook in zijn privéleven contact mee had. Je kan stellen dat zulke informatie behoort tot zijn privacy, maar het is publiek belang dat zoiets bekend gemaakt wordt. Dat is de plicht van de journalist omdat het relevant is voor de maatschappij.

Rechter De Tandt was geschorst, haar schorsing is dan een dag opgeheven en ondertussen is ze opnieuw geschorst. Denkt u dat de media een grote invloed heeft op zulke beslissingen? Ik denk zeker dat het hele klimaat en het feit dat ze zoveel in de media is gekomen heeft meegespeeld in de overwegingen van de rechters. Het is zeker logisch dat ze boos is op de media, maar dat betekent niet dat ze gelijk heeft.

Tot slot, wat heeft u te zeggen over de verschuivingen in de media waar de laatste weken al zoveel over gesproken is? Het is essentieel om een onderscheid te maken. Ten eerste zijn er dit soort zaken. In dit geval is de media-aandacht al begonnen met de Fortis-zaak. Er is invloed van de politieke wereld en van het gerecht. Er waren lekken vanuit het gerecht naar de politiek en men is gaan kijken naar het functioneren van de handelsrechtbank in Brussel.

Dat is duidelijkheid een zaak van maatschappelijk belang. Dat betekent niet dat de pers geen fouten heeft gemaakt, maar het is zelfs de plicht van de pers om daar intensief over te berichten.

Langs de andere kant zien we in de populaire pers dat er verder wordt gegaan als vroeger. Tot enkele jaren geleden was ook onze populaire pers een vrij brave en volgzame pers. Men berichte over bekende figuren, muzikanten en acteurs maar meestal was dat in goed overleg met die mensen. En de artiesten zelf zagen de media als een springplank, als goede reclame. Door steeds meer concurrentie en de invloed van het internet is de pers onder grote druk te komen staan om verder te gaan, om meer te onthullen en schandalen naar buiten te brengen. Maar die evolutie is duidelijk te onderscheiden van de berichtgeving rond Francine De Tandt.

Er is een nog een derde element dat speelt en dat is wel vrij recent. Mensen worden zich bewuster van hun recht op privacy, ze pikken het allemaal niet meer. Er is een contradictie ontstaan. Mensen maken veel bekend over zichzelf maar ze beroepen zich meer op hun recht op privacy. Dat is een deel van de verklaring voor de incidenten en klachten die er zijn de laatste maanden. Er is meer maatschappelijk debat, er wordt meer over bericht in de media.

In die zes jaar tijd is het aandeel buitenland nieuws gedaald van 28% naar 23%. De openbare omroep besteedt ongeveer 1/3 van het nieuws aan buitenlandse items en bij de commerciële omroep, VTM, gaat 1 op 5 items van het nieuws over het buitenland. Een nuancering bij deze resultaten is dat er een vertekening is in het begin van de steekproef. In 2003 zat men namelijk met het begin van de oorlog in Irak.

Het buitenland nieuws dat wel aan bod komt is grotendeels van dezelfde aard. Onze buurlanden en politieke en militaire grootmachten zijn populaire onderwerpen. Vooral negatief nieuws, oorlogen en rampen en ook nabijheid zijn belangrijke selectiefactoren. Het meeste buitenland nieuws wordt verkregen via nieuwsagentschappen, waardoor iedereen hetzelfde nieuws op zijn bord krijgt.

Deze evolutie brengt gevaren met zich mee.  Het onderzoek blijkt internationaal nieuws te bepalen wat door maatschappij en politiek als belangrijkste (internationale) problemen wordt gepercipieerd, en wat dus prioritair aandacht verdient. Ook de houding ten opzichte van andere landen wordt door internationaal nieuws beïnvloed. Verder zorgt buitenlandberichtgeving voor meer kennis over internationale thema’s, wat op zijn beurt leidt tot minder etnocentrisme, en een gevoel van verbondenheid met het wereldgebeuren. Uit de onderzoeksresultaten blijken mensen die meer aandacht besteden aan buitenlands nieuws, bijvoorbeeld positievere attitudes t.a.v. vrede en geweldloosheid te hebben.

Dit soort voorvallen kan vermeden worden volgens Werkgroep Verder, indien men voorzichtiger omspringt met het rapporteren van de details van een zelfdoding.

In het onderzoek gevoerd door de Werkgroep Verder in samenwerking met het departement Communicatiewetenschappen van de KU Leuven vond met dat die Imitatie Risico Score verminderd was na het lanceren van de folder: ‘Als journalist kan je levens redden.’ Maar men benadrukt dat deze score nog steeds te hoog ligt.

Het onderzoek wees uit dat de berichtgeving na de richtlijn op enkele aspecten verbeteringen vertoonde. De berichtgeving was minder sensationeel en minder imitatieverhogend, maar er kan nog veel verbeterd worden. Men benadrukt het belang van de vermelding van hulpgroepen bij een artikel. Mensen met suïcidale neigingen zien dan die informatie onmiddellijk en weten dat er een oplossing kan geboden worden.

De berichtgeving na de zelfdoding van Hilde Rens maakt duidelijk dat er nog heel wat te leren valt voor journalisten. Veel artikels die daarover geschreven zijn, hebben duidelijk de richtlijn aan hun laars gelapt. In het Nieuwsblad van 17/10, is er een artikel geplaatst over de zelfdoding van een jong meisje na het beëindigen van haar relatie met haar vriend. Als ik dat artikel vergelijk met de do’s en dont’s die worden gegeven in de folder merk ik dat er nog steeds wat inbreuken zijn.

Ten eerste wordt de term zelfmoord gebruikt, terwijl men de term zelfdoding aanraadt. De complexiteit van de zelfdoding wordt niet beschreven, er wordt enkel aandacht besteedt aan het beëindigen van de relatie. Er worden details gegeven van de manier waarop het meisje haar leven beëindigd heeft. Maar er zijn ook enkele aspecten van de folder waar de journalist wel rekening mee heeft gehouden. De moeder is aan het woord, maar de privacy van de vriendinnen en ex-vriend van het meisje worden beschermd. Men vermeldt op het einde van het artikel de nummer van het centrum voor zelfmoordpreventie en men geeft tips van een erkende organisatie om iemand met zelfmoordneigingen te helpen.

Er is al een verbetering aan de gang, maar ik denk dat het essentieel is dat journalisten zich nog meer aan de richtlijnen houden. Want journalisten kunnen echt levens redden.